Geschiedenis
Gravensteen: een korte geschiedenis
Van de houten burcht van een graaf tot een katoenspinnerij en weer terug: het verhaal van het Gravensteen in Gent, gebouwd in 1180 en vanaf de jaren 1890 gerestaureerd.
Boek de boottocht ↗Kort antwoord
Het Gravensteen is het kasteel dat Filips van de Elzas, graaf van Vlaanderen, in 1180 in Gent liet bouwen op de plek van oudere vestingwerken. Het moest een opstandige stad in toom houden. Nadat de graven het verlieten, deed het dienst als rechtbank, gevangenis en munt, later als katoenspinnerij, en vanaf de jaren 1890 werd het gered en gerestaureerd. Sinds 1907 is het toegankelijk voor bezoekers.
Een vesting tussen twee rivieren
Wikipedia plaatst de site tussen twee armen van de rivier de Leie, waar de graven van Vlaanderen oorspronkelijk een houten versterking bouwden. De eigen geschiedenispagina van het kasteel vermeldt dat graaf Arnulf I op deze plek een houten vesting bouwde, met een hoofdgebouw en bijgebouwen, waaronder een graanschuur. In de elfde eeuw, zo staat er, maakte het hout plaats voor een luxueuze stenen residentie in Doornikse kalksteen. Een grote brand in 1176 teisterde het eerdere kasteel en maakte de grond vrij voor het gebouw dat er vandaag staat.
Filips van de Elzas en het kasteel van 1180
Het huidige kasteel dateert van 1180. Een inscriptie boven de poort, die de geschiedenispagina van het kasteel citeert, vermeldt dat het dat jaar werd gebouwd door Filips, graaf van Vlaanderen en van Vermandois, zoon van graaf Diederik en Sibylla. Filips liet de gracht verhogen en uitbreiden, maakte van het centrale gebouw een toren van ongeveer dertig meter hoog en omringde de binnenplaats met een muur met 24 kleine torentjes. Stenen in verschillende kleuren gaven de muren een rijkere uitstraling. Zowel Wikipedia als de site van het kasteel suggereert dat kruisvaarderskastelen mogelijk inspiratie vormden voor het ontwerp.
Gebouwd om naar op te kijken
Wikipedia vermeldt dat het Gravensteen bedoeld was als beschermende citadel en ook om de burgers van Gent te intimideren, die vaak het gezag van de graven betwistten. De geschiedenispagina van het kasteel citeert een eigentijdse kroniek die als doel aangaf de arrogantie van de Gentenaars te beteugelen. Gent was een wolstad en welvarende handelaars hadden hun eigen stenen huizen gebouwd. De graaf antwoordde met een groter stenen gebouw. Daarom ziet het kasteel er nog steeds uit zoals een vesting gericht op een rusteloze stad eruitziet.
Hof, munt en gevangenis
Wikipedia noemt het kasteel de residentie van de graven van Vlaanderen tot 1353, toen Lodewijk van Male het hof verplaatste naar het nabijgelegen Hof ten Walle. De eigen geschiedenispagina van het kasteel vermeldt dat het nooit een permanente residentie was: het hof verbleef er alleen wanneer het in Gent was, en het kasteel was vooral het administratieve centrum van het graafschap en een rechtsbank. Vanaf de veertiende eeuw zetelde de Raad van Vlaanderen hier. Wikipedia voegt toe dat het kasteel van 1353 tot 1491 de Gentse munt huisvestte en tot de achttiende eeuw dienstdeed als rechtbank en gevangenis.
De jaren als katoenspinnerij
Toen het hof in de achttiende eeuw vertrok, werd het gebouw geveild. De geschiedenispagina van het kasteel vermeldt dat architect Jean-Denis Brismaille het eerste perceel kocht en de vesting omvormde tot een industrieel complex van katoenspinnerijen en een metaalwerkplaats. Op de vrije grond werden woningen gebouwd voor zo'n vijftig arbeidersgezinnen. De Nederlandstalige Wikipedia vermeldt dat huizen die dicht tegen de muren waren gebouwd het kasteel tot omstreeks 1900 grotendeels aan het zicht onttrokken. Wikipedia voegt toe dat het kasteel op een bepaald moment op de slooplijst stond.
Redding en restauratie
Aan het einde van de negentiende eeuw verhuisden de bedrijven naar de rand van de stad, en voor het vervallen kasteel vond men geen koper die het wilde slopen. De stad en de staat kochten de site in fasen terug. De architect Joseph De Waele leidde een restauratie in romantische stijl, geïnspireerd door de Franse restaurator Eugène Viollet-le-Duc. Wikipedia merkt op dat veel details die toen werden toegevoegd, zoals de platte daken, niet als historisch accuraat worden beschouwd. Volgens de website van het kasteel is het sinds 1907 open voor het publiek en maakte de Wereldtentoonstelling van 1913 het tot de grootste toeristische attractie van Gent.
De Slag om Gravensteen
Een latere episode is een favoriet onder Gentse studenten. Wikipedia vermeldt dat op 16 november 1949 138 studenten van de Universiteit Gent het kasteel bezetten uit protest tegen een nieuwe belasting op bier, het valhek neerlieten en de poort barricadeerden. Zij werden verwijderd, en dankzij de publieke steun werd niemand vervolgd. De Nederlandstalige Wikipedia voegt eraan toe dat de bezetting elk jaar tijdens studentenfeesten wordt herdacht, en dat sommige organisatoren het later als een studentengrap omschreven. Beide bronnen zijn het eens over de datum en de afloop.
Het kasteel vandaag
Volgens de Nederlandstalige Wikipedia is de gracht sinds juni 2016 weer voor twee derde gevuld met water, en wordt het kasteel door Historische Huizen Gent beheerd als museum en belangrijk monument. Bezoekers kunnen de poortgebouw, de muur, de donjon, de grafelijke residentie en de stallen bezichtigen, samen met collecties wapens en voorwerpen die verband houden met rechtspraak. Details over wat op een bepaalde dag open is, staan op de eigen website van het kasteel, waar ook de toegangskaarten worden verkocht.
Veelgestelde vragen
Wie bouwde Gravensteen?
Filips van de Elzas, graaf van Vlaanderen, bouwde het huidige kasteel in 1180 op de plaats van oudere versterkingen, volgens Wikipedia en een inscriptie boven het poortgebouw die wordt aangehaald op de eigen geschiedenispagina van het kasteel.
Woonden de graven in het kasteel?
Wikipedia noemt het de grafelijke residentie tot 1353. De eigen geschiedenispagina van het kasteel vermeldt dat het hof er alleen verbleef wanneer het in Gent was. Beide bronnen zijn het erover eens dat het kasteel een zetel van bestuur en rechtspraak was.
Is het kasteel ooit een fabriek geweest?
Ja. Nadat het in de achttiende eeuw werd geveild, werd het een complex van katoenspinnerijen en werkplaatsen, met woningen voor arbeidersgezinnen op het vrije terrein binnen de muren.
Bronnen